-Харин цаашдаа ч төслийг хөгжүүлэх бүх зардлыг, эрсдлийг ч өөрсдөө хариуцаад явах гэж байгаа хүмүүс хорьхон хувийн ашгийг хүлээж авах юм уу, үгүй юү гэдэгт би туйлын их эргэлзэж байна-
"Айвенхоу Майнз Монголиа Инк" компанийн ахлах дэд ерөнхийлөгч А.Мөнхбаттай уулзаж ярилцлаа. УИХ-аар хэлэлцэж байгаа Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээний төслийн эргэн тойрон дахь асуудлаар зарим зүйлийг тодруулж, бас байр суурийг нь сонссон юм.
-Оюутолгойн ордын хөрөнгө оруулалтын гэрээг УИХ хэлэлцэхээр боллоо. Гишүүдийн гар дээр өнгөрсөн өвөл хүрсэн гэрээний төслөөс энэ удаагийнх багагүй өөрчлөгдөөд байгаа. УИХ гэрээний өмнөх хувилбарыг ажлын хэсгийнхэнд буцааж байсан бол сүүлчийн хувилбарыг ямар байсан хэлэлцэх боломжтой гэж үзлээ. Гацаад байсан гэрээний асуудлыг ийн урагшлуулахад хүргэсэн зарчмын тохиролцоонууд юу вэ гэдгийг тодруулна уу?
-Үндсэндээ гэрээ хэлэлцээ маш удаан үргэлжилсэн. Гэрээг байгуулах асуудал 2003 оноос эхэлсэн бол өнөөдөр 2009 оны долдугаар сар. Тэгэхээр зургаан жилийн туршид яриа хэлэлцээ үргэлжилж байна. Оюутолгой нь маш том орд учраас тэр хэрээр хөрөнгө оруулалт шаардаж байгаа. Мөн энэ хэрээр үүнийг ашиглах тухай гэрээ байгуулах асуудалд хоёр талаас маш их цаг хугацаа, хөдөлмөр зарцуулсан. Зургаан жилийн туршид ярилцсаны эцэст хоёр тал өөрсдийнхөө боломжийг, ойлголцлыг оллоо гэсний үндсэн дээр Засгийн газар гэрээний төслийг УИХ-д өргөн барих нөхцөл бүрдлээ гэж үзсэн болов уу.
Гэрээний асуудлаар энэ жил гурван шатны яриа хэлэлцээ хийсэн. Нэгдүгээр сард, дараа нь дөрөвдүгээр сард нэлээн олон асуудлаар яриа хэлэлцээ үргэлжилсэн. За тэгээд сая зургадугаар сард хоёр тал гурав дахиа ширээний ард сууж, Засгийн газар болон УИХ-ын зүгээс гаргасан санал, дүгнэлтийг хэрхэн гэрээнд тусгах вэ гэдгийг ярилцлаа. Үүний үр дүнд нэлээн ахиц гарсан. Тухайлбал, гэрээний үргэлжлэх хугацаа 30 жил байна. Дараа нь шууд 20 жилийн хугацаагаар сунгана гэж байсан бол энэ удаад сунгах асуудлыг тодорхой нөхцөлтэйгээр шийдвэрлэхээр болсон. Хөрөнгө оруулагчийн зүгээс гэрээний үүргээ хэрхэн биелүүлж байна вэ гэдгийг Монголын талаас дүгнэсний үндсэн дээр гэрээг сунгах асуудлыг шийдвэрлэхээр болсон. Мөн энэ удаад Засгийн газарт хоёр хувилбарыг авч үзэх боломжийг өгсөн. Нэгдүгээр хувилбараар Монголын тал 34 хувийг эзэмших, эсвэл энэ хувь хэмжээг эзэмшихгүй боловч ямар ч татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтгүйгээр ашгаа аваад явах гэдэг хоёр дахь хувилбарыг бид ярилцсан юм. Аль аль хувилбарын хүрээнд Монголын талд очих орлого, ашиг шаардлагын хэмжээнд буюу 50-иас илүү хувь байх юм гэдгийг Засгийн газар ч, хөрөнгө оруулагч тал ч судалгааны үндсэн дээр тодорхойлсон. Тэр үндсэн дээр УИХ-ын зүгээс энэ хувилбаруудын алийг сонгох вэ гэдэг асуудлыг хэлэлцүүлгийн дүнд шийдээд байна
-Энэ нь Оюутолгойн ордыг ашиглах компанийн 34 хувь байх аа? Энэхүү 34 хувь гэдэг нь чухам юуны хувь хэмжээ болохыг хүмүүс сайн ойлгохгүй байна. Зарим УИХ-ын гишүүн хүртэл буруу ойлгоод байгаа бололтой. Тийм учраас ашигт малтмал нь 100 хувь Монголынх байхад үүнээс 34 хувийг нь бид зээлээр авч байна гэсэн шүүмжлэл гардаг. Үүнийг тайлбарлана уу?
-Тийм ээ. Энэ нь Монгол Улсын ашигт малтмалын хуулийн дагуу орд газрын ашиглалтын лицензийг эзэмшиж байгаа компани буюу аж ахуйн нэгжийн 34 хувийг эзэмших тухай заалтын хүрээнд шийдэгдэж буй асуудал юм. Анх бид 2007 онд "Айвенхоу Майнз", Засгийн газрын ажлын хэсгийг хэлэлцээрийн ширээний ард сууж байх үед "Айвенхоу" компанийн зүгээс жишээлбэл, Торонто болон Нью-Йорк хотын хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй компанийн хувьцааг эзэмших үү гэдэг саналыг тавьж байсан. Харин Монголын Засгийн газрын ажлын хэсэг Ашигт малтмалын тухай хуулийн заалтыг баримтална гэдэг хариу өгсөн юм. Түүнээс биш газрын дор байгаа баялгийн 34 хувийг Монголын тал, 66 хувийг хөрөнгө оруулагч эзэмших гээд байгаа хэрэг биш л дээ. Эсвэл баялгийг 100 хувь хөрөнгө оруулагч авчихаад 34 хувийг Монголын талд зарах гээд байгаа асуудал биш юм. Энэ асуудлыг хүмүүс зориуд гуйвуулж ард түмэнд буруу ойлголт өгөх гээд байгаад харамс байгаа.
-Тэгэхээр газрын дорх баялгийг эзэмших, ашиглах, захиран зарцуулах эрх, цаашилбал ашиглахгүй хав дарах эрх нь ч Монголын талд 100 хувь байгаа гэж ойлгох хэрэгтэй юү?
-Монгол Улсын Үндсэн хуулиар газрын дорх баялаг ард түмний мэдэлд байхаар заасан. Тэр баялгийг аль нэг компанийн хөрөнгө, дүрмийн санд тооцож үнэлэх боломж байхгүй юм. Хэрэв тэгэх юм бол ёстой Үндсэн хууль зөрчсөн хэрэг болно.
-Монголын тал компанийн 34 хувийг эзэмших юм байна. Тэгвэл газар дорх Оюутолгойн баялгийн хэдэн хувийг эзэмшиж таарах вэ?
-Үгүй, тийм тооцоо хийж болохгүй. Газар дор байгаа баялгийг ухаад гаргаад ирсэн хойно л тэр бүхэн нөөц болдог. Гаргаад ирсэн хойно түүнийг зарж борлуулсны дараах ашгаас Монголын талд өгөгдөж байгаа болохоос биш газар дорх баялгийг Монголын талд үнэлж өгч байгаа хэрэг биш л дээ.
-Тэгвэл олборлоод гаргаад ирсний дараа Монголын талын хүртэх хувь, ашиг хэдэн хувь байхаар тооцоолж байгаа вэ?
-Тэрхүү ашиг орлогын хэмжээ нэгдүгээрт, оруулж байгаа хөрөнгө оруулалтын хэмжээнээс шалтгаална. Хоёрдугаарт, зардлаасаа шалтгаална. Энэ удаагийн яриа хэлэлцээний үр дүнд Монголын тал давуу нөхцөлийг авсан. Тэр нь юу гэхээр хөрөнгө оруулагчийн зүгээс гаргаж байгаа зардлын хэмжээнд жил бүр аудит хийлгэх эрхийг авсан. Өөрөөр хэлбэл, хөрөнгө оруулагчийн зүгээс зардлаа ихэсгээд ашиг орлогынхоо хэмжээг буулгаад байх юм биш биз гэсэн болгоомжлолын үүднээс ийм хязгаарлалт тавьсан. Хамгийн гол ашиг орлогын хэмжээг тогтоох үндсэн хүчин зүйл металлын үнэ. Зэсийн үнэ өндөр байх тусмаа хоёр талд ашигтай гэдэг нь ойлгомжтой. Мэдээж ашиг орлогоо хоёр тал хэрхэн хуваах вэ гэдэг хувь хэмжээ, харьцаанд өөрчлөлт гарч таарна. Монголд үйлчилж байгаа татварын тогтолцооны үр дүнд зэсийн үнэ өндөр байх тусмаа ашиг орлогын хувь хэмжээ өсөөд явна. Өөрөөр хэлбэл, зэсийн үнэ бага байх тохиолдолд Монголын талд очих ашиг орлогын хувь хэмжээ 55 орчим хувь байх тооцоо гарсан. Харин зэсийн үнэ дээшээ өгсөх юм бол Монголын талын ашиг орлого 76-77 хувь хүрэхээр тооцоог сая хоёр тал ярьсан. Монголын Засгийн газраас томилогдсон ажлын хэсэг ч ийм тооцоог хийсэн байна лээ. Нэг үгээр бол Монголын талын ашиг 55-76 орчим хувьд очих нь ээ гэж ойлгож болно. Гэхдээ энэ харьцаа их сонин. Монголчуудын хүлээлт цаг хугацааны хувьд өөрчлөгдөөд яваад байгаа юм.
-Тэр нь чухам юу гэсэн үг вэ?
-Та бүхэн мэдэж байгаа, 2005 онд гэрээний асуудал жинхэнэ ёсоор босч ирэх үед Монголын тал ашиг орлогын 50 хувиас доошгүйг авах ёстой гэсэн шаардлагыг тавьж байсан. Хэвлэлийн мэдээллийн хэрэгслээр өнөөдөр ярьж хэлж байгаа хүмүүс "Оюутолгой 50 х 50" гэсэн хөдөлгөөнийг тухайн үед байгуулаад явж байсныг санаж байгаа байх. Тэгвэл сая тэдний нэг нь ердөө хоёр, гуравхан хоногийн өмнө Оюутолгойн гэрээг байгуулахыг эсэргүүцээд Монголын тал ашиг орлогын наяас доошгүй хувийг авах ёстой гэсэн шаардлага тавьж байна. Монголын талын хүртэх ашиг орлого 50 хувиас 80 хувь болж нэмэгдэж байна гэдэг нь тэр хэрээр хөрөнгө оруулагч талд хүндрэл үүсч байгаа гэсэн үг. Хөрөнгө оруулагч тал бүх санхүүжилтийг гаргаж байна, энэ ордыг өөрсдөө нээсэн, цаашдаа ч төслийг хөгжүүлэх бүх зардлыг, эрсдлийг ч өөрсдөө хариуцаад явах гэж байгаа хүмүүс хорьхон хувийн ашгийг хүлээж авах юм уу, үгүй юү гэдэгт би туйлын их эргэлзэж байна.
-Хөрөнгө оруулалтын гэрээний төслийг ашиггүй, монголчуудад хохиролтой гэрээ болох гэж байна гэдэг шүүмжлэлийг хэлж байгаа хүмүүс Оюутолгойн баялаг 100 хувь биднийх, ард түмний байх ёстой гэж үздэг. Яг ямар тохиолдолд, ямар аж ахуйн болоод эдийн засгийн аргаар бид баялгаа 100 хувь эзэмшиж болох вэ. Ер нь ийм байж болох туршлага дэлхийд бий юү?
-Тийм юм яриад байгаа хүмүүс энүүхэн хавьдаа гуу жалгынхаа үзлээс гарах хэрэгтэй байгаа юм л даа. Тодорхой жишээ байна шүү дээ. Эрдэнэтийн орд газрыг ашиглаж байгаагийн хувьд Монгол зэс үйлдвэрлэгч орон гэсэн нэр хүндийг олон улсын зах зээл дээр нэгэнт олоод авчихсан. Тэр Эрдэнэтийн үйлдвэр дээр л гэхэд чинь эхлээд 50х50 гэсэн харьцаагаар хуваан эзэмшиж байгаад сүүлд 51х49 хувь болсон шүү дээ. Өөрөөр хэлбэл, 49 хувь нь Оросын буюу хөрөнгө оруулагч талдаа байгаа гэсэн үг.
Тэгэхээр тийм жишээ эрээд хол явах шаардлага байхгүй юм л даа. Бусад оронд ч гэсэн Оюутолгой шиг ийм том хэмжээний орд газрыг голдуу гадаад орны туршлагатай, санхүүгийн боломжтой, нэр хүндтэй аж ахуйн нэгжийн оролцоотойгоор л ашигладаг. Чилид гэхэд дангаараа төрийн өмчид 100 хувь байдаг "Кодилко" гэх зэрэг улсын үйлдвэрийн газрууд байдаг. Гэхдээ тэнд чинь бас маш олон тооны гадаадын хөрөнгө оруулалттай, ялангуяа 100 хувь гадаадын хөрөнгө оруулалттай компаниуд ч гэсэн уул уурхайд зөндөө байгаа юм. Жишээлбэл "Кодилко" гээд улсын компани, түүний бүрэлдэхүүнд 3-4 уурхай байдаг. Гэтэл тэрний нэг уурхай нь "Эс Кондида" гээд маш том дэлхийд дээрээсээ 3-4 дүгээрт ордог том зэсийн орд, уурхай байдаг. Тэр "Эс Кондида"-гийн уурхайг өнөөдөр манайд үйл ажиллагаа явуулдаг "Рио Тинто" компани, дэлхийд хамгийн том компани болох "Би Эйч Би", Японы компаниуд ч гэсэн хөрөнгө оруулаад хувь эзэмшээд явж л байгаа байхгүй юу. Зөвхөн татвараа Чилийн Засгийн газарт төлдөг.
Тэрнээс биш Чилийн Засгийн газар өөрөө тэнд олборлолт явуулдаггүй. Австрали байна, дандаа хувийн, гадаадын хөрөнгийн бирж дээр бүртгэлтэй компаниуд байж байгаа.
Хөрөнгийн биржид бүртгэлтэй компани гэснээс манайхны дунд нэг түгэмэл буруу ойлголт байгаа юм. Тэр нь юу гэхээр Айвенхоу Майнз компани Оюутолгойн баялгийг бирж лээр зараад байна гэж тайлбарлаад байгаа юм. Үнэндээ тийм юм байхгүй шүү дээ. Оюутолгой ямар ч үйлдвэрлэл явуулаагүй, бүтээгдэхүүнээ гаргаж эхлээгүй байхад чинь хөрөнгийн бирж дээр аваачаад зарна гэсэн ойлголт байхгүй. Хэрэв тэгэх юм бол бирж дээр бусад орны уул уурхайн компаниуд хувьцаагаа гаргаад зарж л байна. Америкт уурхай эзэмшдэг компаниуд бирж дээр хувьцаа гаргаад зарж байхад Засгийн газар нь манай баялгийг зарлаа гээд заргалдахгүй л байгаа биз дээ. Өнөөдөр "Рио Тинто" дэлхийн 40-өөд оронд үйл ажиллагаа явуулж байна. "Рио Тинто" АНУ, Австралийн хөрөнгийн бирж дээр хувьцаа гаргаад зардаг. Тэглээ гээд нөгөө 40-өөд орон Рио Тинто манай нөөц баялгийг энд, тэнд аваачаад зараад байна гэдэг асуудал тавьдаггүй л юм. Ганцхан манайх л ингээд байдаг. Энэ ямар учиртай юм гэхээр Монголд хөрөнгийн зах зээл хөгжөөгүй, хөгжүүлж байгаа хүмүүс нь өөрсдөө төөрөгдөлд орчихоод буруу мэдээлэл цацаад байдагтай холбоотой.
-Гэрээний төслийн талаар бодитой олйголтоос шүүмжлэл нь давамгайлж байгааг та бүхэн мэдэрч байгаа байх. Өнгөрсөн хугацаанд Засгийн газар ч, хөрөнгө оруулагчид ч гэрээний хэлэлцээний явцын талаар мэдээлэхээс зайлсхийж ирсэнтэй холбоотой болов уу?
-Уг нь монголчууд энэ асуудалд нухацтай хандаад мэдээлэлтэй, мэдлэгтэй болох цаг нь болчихоод байгаа юм. "Айвенхоу" компани анх 2000 онд орж ирсэн, 2001онд алт, зэсийн томоохон орд нээчихлээ гэдгээ зарласан. Тогтвортой байдлын болон хөрөнгө оруулалтын гэрээ хийх асуудал тав, зургаан жил үргэлжилж байгаа. Энэ хугацаанд бусад улсын туршлага ямар байдаг юм бэ гэдгийг нухацтай судалчих цаг нь байсан. Гэтэл хэтэрхий улстөржөөд энэ асуудалд нухацтай хандахгүй, цаг алдчихаад байна.
Энэ их том орд, том хөрөнгө оруулалт, асар их нөөц яригдаж байгаа учраас улстөржихөд амархан сэдэв л дээ. Тийм ч учраас дурын улстөрч шүүрч аваад, иргэний нийгмийнхэн ч гэсэн сүүлийн хэдэн жил эсэргүүцлээ. Эсэргүүцсэний хүчинд УИХ-д нэр дэвшээд явсан. Тэд өөрсдийгөө Монголын ард түмний нэрийн өмнөөс, тэдний эрх ашгийн үүднээс ярьж байна л гээд байгаа боловч өнгөрсөн орны сонгуулиар иргэний хөдөлгөөний тэдгээр зүтгэлтнүүд нэр дэвшээд очиход ард түмний хэдэн хувь нь дэмжсэн билээ. Тав, арван хувиас илүү санал аваагүй шүү дээ. Тийм бага дэмжлэгтэй хүмүүс "ард түмний нэрийн өмнөөс" гээд цээжээ дэлдээд яваад байгаад би монгол хүний хувьд гайхдаг л юм.
-Хөрөнгө оруулагчдын зүгээс иргэний хөдөлгөөний тэдгээр хүмүүстэй өнгөрсөн хугацаанд уулзаж, ярьж хэлснийг нь судалж байсан уу. Тэдэнд Монголын ард түмэнд хамгийн ашигтай нь энэ гэх хувилбар байдаг уу?
-Тэдэнтэй уулзаж байсан, уулзаж байсан. 2007 онд Засгийн газрын ажлын хэсгийн ахлагч хэлж байсан л даа. Гэрээний төслийг бэлэн болгочихлоо. Санал бодлоо тусгаач гэж хүссэн. Гэвч тэдэнд тодорхой санал, зүйл байдаггүй юм. Зүгээр л шүүмжлээд байдаг, шүүмжлэхийн тулд шүүмжлээд байдаг гэдэг тайлбарыг өгч байсныг санаж байна.
Бид ч тэдэнтэй уулзаж, санал солилцож байсан. Өгүүлж буй асуудал дээр нь тодорхой хариултуудыг өгч байсан. Яг тухайн асуудалд нь хариу өгчихөөд өөр нэг асуудал зөрүүлээд гаргаад ирдэг юм. Тэгээд л 34 хувийг авах болчихлоо гэхээр 50 болгох хэрэгтэй гэнэ. 50 хувийг өгөхөөр боллоо гэвэл 80 хувь болго гэнэ. Иймэрхүү маягаар л асуудалд ханддаг. Өөрсдөд нь тодорхой зорилго байх.
-Ийм гэрээ байгуулах нь Монголд ашиггүй гэдгийг иргэний хөдөлгөөнийхөн төдийгүй шийдвэр гаргах төвшний хүмүүс ч хэлж байна. Та нарын хувьд Монголын талын ашгийг хамгийн боломжийн хэмжээнд хангаад байгаа гэж өөрсдөө хэлэх байх. Тухайн улсад нь хамгийн өндөр үр ашигтай байх ямар нөхцөл байдаг вэ?
-Монгол Улсад хуулиараа стратегийн орд газрын 34-51 хувийг эзэмшинэ гэчихсэн байгаа. Ийм хууль дэлхийн өөр аль ч улс оронд байдаггүй. Уул уурхайн салбарын өргөн мэдлэгтэй, туршлагатай улсууд хэлж байгаа л даа. Төрийн оролцоо 34 хувь гэдгийг өндөр байна гэж үздэг. Нөгөө талаас Монголын тал орд газрыг ашиглахад ямар ч хөрөнгө оруулалт хийхгүй. Зөвхөн орд газраа ашиглуулж байгаа, түүнээс татвараа авна, ашгаа авна. Эрсдэл байхгүй, үүрэг хүлээгээгүй. Хөрөнгө оруулалтын гуравны нэг буюу 34 хувийг нь Монголын Засгийн газар гаргах ёстой боловч хөрөнгө оруулагчийн талаас гаргаж байгаа. Гэхдээ тэр зээл бол өр биш. Яагаад гэхээр Монголын тал үүнийг ямар ч тохиолдолд төлөх үүрэг хүлээгээгүй. Өөрөөр хэлбэл, энэ төсөл амжилтгүй болоод Оюутолгойн орд газраас бүтээгдэхүүн гарахгүй ч юм уу, зэсийн үнэ шалдаа уналаа гэхэд тухайн үйлдвэрийн газар зогсох болно. Тэглээ гэхэд Монголын Засгийн газар өнөөдөр гаргаж байгаа 1.7 тэрбум ам.доллараа төлөх үүрэг хүлээгээгүй. Энэ үүднээс бол Монголын талд эрсдэл биш. Том хэмжээний өр ч биш юм.
-Монголын тал энэхүү 34 хувийн хөрөнгө оруулалтаа бас зээлээр авч байгаа. Энэ зээлийн нөхцөлийг энэ удаад хөнгөлсөн гэсэн. Тухайлбал, анх яригдаж байхад зээлийн нийт хүү 14 хувь гэж байсан, одоо хэд болж буусан бэ?
-Үгүй, хүүгийн хэмжээ өөрчлөгдөөгүй. Харин 2007 онд хөрөнгө оруулалтын гэрээний анхны хувилбарыг ярьж байхад хүүгийн хэмжээг өөрөөр авч үзэж байсан. Тэр үед дэлхийн зах зээлд зэс металлын үнэ өндөр байсан. Тэгэхэд төслийг хэрэгжүүлэх санхүүжилтийг олоход бэрхшээл байгаагүй. Тэгээд ч зах зээл дээрх мөнгөний нийлүүлэлт, банк, санхүүгийн байгууллагуудын боломж өндөр байсан учраас харьцангуй хямдхан санхүүжилтийг санал болгох боломж байв. Лондонгийн банк хоорондын арилжааны хүү дээр нэмэх нь 3.3 хувь гэдэг тооцоог хийж байсан юм. Лондонгийн банк хоорондын арилжааны хүү 1.1 хувь байсан санаж байна. Нийт 4.4 хувийн хүүг Монголын тал төлөхөөр байсан. Тэрнээс хойш хоёр жил өнгөрчихлөө. Дэлхийн зах зээл ч өөр нөхцөл байдалтай болчихлоо. Энэ төслийг хэрэгжүүлэхэд шаардлагатай санхүүжилтийг олоход тодорхой хэмжээний бэрхшээл учирч болзошгүй байна. Энэ үүднээсээ санхүүжилтийн хүүгийн хэмжээ нэмэгдчихэж буй юм. Одоо бол арав гаруй болчих гээл байна л даа. Тэр үед бол 4.4 хувийн хүү Монголын тал санхүүжилтэд ногдож байсан бол өнөөдөр 11-12 хувь орчим. Хооронд нь 7-8 хувийн зөрүүл гарчихаад байгаа юм.
Мөнгө өөрөө тодорхой хэмжээгээр эд бараа юм шүү дээ. Товарийн төвшинд очихоор "энэ мөнгийг өөр төсөлд зарцуулсан бол ямар хэмжээний ашиг орлого олох боломжтой байсан бэ" гэдгийг эдийн засагчид тооцоолж гардаг. Тэр өртөг маань долоон хувиар нэмэгдчихэж байгаа юм. Цаг алдсан хоёр, гурван жил Монголын талд алдагдалтай болчихоод байгаа хэрэг.
-Танай компани нийт нөөцийн 10 орчим хувийг л улсын нөөцийн бүртгэлд бүрүтгүүлсэн, 90 хувийг нь "нууж байна" гэсэн шүүмжлэл бас байна?
-Үгүй ш дээ. Үндсэндээ Айвенхоу төсөл дээр найм, есөн жилийн турш хайгуул хийлээ. Өмнө нь ч өөр компаниуд хийж байсан. Арван хэдэн жил хайгуул хийсний үр дүнд 45 сая тонн зэсийг агуулсан хүдэр тэнд байна гэж үзэж байгаа юм. Үүнээс сая долдугаар сарын 1-нд Монголын эрдэс, баялгийн зөвлөлөөр хэлэлцээд 45 сая тонныг эдийн засгийн үр өгөөжтэйгээр ашиглах боломжтой гэдэг дүгнэлт гаргаж, Монголын эрдэс баялгийн бүртгэлд бүртгэх шийдвэр гаргасан. 45 сая тонн зэс байгаагаас 25 сая тонныг нь эдийн засгийн үр ашигтай гэж үзэж болно. Үлдсэн 20 саяыг нь эдийн засгийн тодорхой нөхцөлд ашиглах боломжтой, өөрөөр хэлбэл, зэсийн үнэ нэмэгдсэн тохиолдолд бага агуулгатай ч гэсэн илүү хэмжээний зардал гаргаад ашиглаж болно гэж үзэж байгаа юм. Өнөөдөр 45 сая тоннын 25 саяыг нь албан ёсоор бүртгэчихлээ. Тэнд агуулагдаж байгаа зэсийн бараг 60 хувийг нь ашиглахаар улсын бүртгэлд бүртгэчихсэн гэсэн үг. Нийтдээ 1800 тонн алт байгаа гэсэн хайгуулын ажлын үр дүн гарсан. Үүнээс 1000 тонныг нь эдийн засгийн ашигтайгаар ашиглаж болох нь ээ гэж үзээд Монгол Улсын эрдэс баялгийн бүртгэлд бүртгэхээр шийдвэрлэсэн.
-Засгийн газар хөрөнгө оруулалтын гэрээг "Рио Тинто", "Айвенхоу Майнз Лимитед", "Айвенхоу Майнз Монголиа Инк" компаниудтай байгуулахаар болж байна. Энд "Рио Тинто" компанийн чадавхид эргэлзсэн, тус компанийг маш их өртэй гэдэг асуудлыг УИХ-ын гишүүд сөхөж байна?
-"Рио Тинто" компани, "Айвенхоу Майнз" компани энэ том газрыг ашиглах санхүүгийн чадавхгүй гэсэн шүүмжлэл гаргаж байна лээ. Үүнд тодорхой хариу хэлмээр байна. "Рио Тинто" компани дээрээсээ гуравт орохоор компани байгаа юм. Өнгөрсөн оны байдлаар 38 орчим тэрбум долларын өртэй байсан. Тэрнийхээ ес орчим тэрбумыг энэ жил, ирэх жил ч бас тэр хэмжээний өрийг төлөх ёстой юм байна лээ. Гэхдээ тэр төлбөрүүдээ хийх эх үүсвэрээ өнгөрсөн хоёр, гурван сарын дотор олчихсон гэж би ойлгож байгаа. Жишэлбэл, 15 тэрбум ам.долларын хувьцаа гаргаад Англи болон Австралийн зах зээл дээр гаргаад борлуулчихлаа. Дээр нь "Би эйч Биллитон" компанитай хамтраад Австралийн төмрийн орд дээр компани байгуулахаар бол тус компаниас таван тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт авахаар болсон. Ийм богинохон хугацаанд "Рио Тинто" компани 20 тэрбум долларын хөрөнгө оруулалт олчихож байна. Үүнээсээ 4-5 тэрбум орчим ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийнэ. Тэрийг яаж хийх вэ гэхээр гэрээ байгуулчихлаа гэхэд 2009 онд 500 сая, 2010 онд 1.3 тэрбум, 2011 онд дахиад 1.4 тэрбум орчим, 2012 онд 1.5 тэрбум ч юм уу, өөрөөр хэлбэл жилдээ дунджаар 1-1.3 орчим тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийгээд явчих учраас "Рио Тинто" шиг компанид энэ талаар ямар нэг хүндрэл үүснэ гэж би хувьдаа бодохгүй байна. Өөрөөр хэлбэл, жилдээ олж байгаа ашгаасаа 1.5 очим тэрбум ам.долларын санхүүжилт хийгээд явахад тэдэнд санхүүгийн ямар нэг хүндрэл учирна гэж бодохгүй байна.
Ярилцсан З.БОРГИЛМАА
