Компаниуд нэгдэж байж л үлдэнэ

2016 оны 3 сарын 24

Хөрөнгийн биржийн захирал М.Болортой ярилцлаа.


-Манай компаниудын бүтцийг харвал их сонирхолтой тоо харагдаж байна. Монголын хөрөнгийн бирж хөгждөггүй шалтгаан нь үүнтэй холбоотой юу. Бид ер нь хаана явна аа?

-Манай эдийн засгийн нийт хэрэглээ маань хоёр дахин буурчихсан. Түүнээс гадна хөрөнгө оруулалт гурав дахин, Засгийн газрын хэрэглээ нь 1,5 дахин, импорт маань бас 1,5 дахин буурчхаад байна. Энэ утгаараа манай эдийн засгийн өсөлт одоогоор 2,4 хувьтай байна.

-Цагийн сайхан хоёр оронтой өсөлттэй байсан даа?

-Тийм ээ, цагийн сайханд 17,5 хувийн өсөлттэй байлаа шүү дээ.  Одоо бол өсөлт саарчихсан. Өсөлт саараад ирэхээр компаниуд бараагаа зарж чадахгүй болохоор дотоод зардлаа танаж таарна. Цомхотгол хийж байна. Аливаа бизнесээ эхлүүлэхдээ харзнаж, ажиглах байдалтай болчихсон. Ингээд хэмнэлтийн горимд орчихсон нөхөд чинь бизнесээ хийж чадахгүй байна. Бүгдээрээ дансандаа мөнгөө барьчхаад одоо юу болох вэ гээд хүлээгээд суучихлаа.

-Зээл олгохоо ч байсан гэсэн.

-Одоогоор моргежийн бага хэмжээний, хэрэглээний, цалингийн, тэтгэврийн, малчдын гээд зээл л олгогдож байна. Зээл олгож байна гэдэг идэвхжүүлэх ганц арга нь байгаа ч хангалттай хэмжээнд биш. Нэг талаасаа санхүүлжилтээр бид суучхаад байгаа юм байна. Нөгөө талаасаа бизнесийнхэн маань хөрөнгө оруулалт хийлээ гэхэд хэндээ бүтээгдэхүүнээ борлуулах вэ гэсэн айдастай байгаа болохоор аль аль талдаа суучхаад байгаа юм. Эдийн засаг санхүүгийн хувьд тиймэрхүү байна.

-26 жил бид чөлөөт эдийн засгийн замналаар замнаж ирлээ. Гэхдээ бүх зүйл маань тийм байсангүй. Одоо төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаа ч санагалзаж байх шиг. Бид юун дээр алдчихав аа?

-Эргээд харахад нэг зүйл ажиглагдаж байна. Энэ хүртэл явж ирсэн бизнесийн түүх гэж яривал бид “Чингис”, “Самурай”, өмнө нь татсан бонд, түүнээс гадна Худалдаа хөгжлийн банкны гаргасан бонд гээд тодорхой хэмжээний мөнгө босголоо шүү дээ. Энэ босгосон мөнгөөр ямар хөрөнгө оруулалт хийсэн бэ гэхээр аж үйлдвэр шинж чанартай хөрөнгө оруулалт хийсэн. Өөрөөр хэлбэл, тоног төхөөрөмжөө худалдаж аваад үйлдвэрүүд маань чанаржсан. Түргэн эргэдэг биш, суурь хөрөнгө оруулалт хийсэн гэсэн үг.

-Ерөнхий бааз суурь байхгүй учраас түүндээ зарцуулж л дээ?

-Өмнө нь эргэлтийн хөрөнгөдөө хөрөнгө оруулалт хийгээд тодорхой хэмжээгээр өсөөд байдаг байсан. Тэгсэн хуучин байсан тоног төхөөрөмжийнхөө дээд хүчин чадалд хүрмэгц нэг шаардлага гарч ирсэн. Тухайн үед түүхий эдийн үнэ сайн байсан. Энэ үед манайхан томоохон экспортоос олж ирсэн орлогоо яасан бэ гэхээр эргэлтийн биш аж үйлдвэр, боловсон хүчний суурь хөрөнгө оруулалтаа хийсэн. Энд ямар алдаа гаргасан бэ гэхээр богино хугацааны хөрөнгө оруулалтын хөрөнгөө авч үлдээгүйгээр тэр чигт нь үйлдвэрт хөрөнгө оруулчихсан.

-Үйлдвэр нь ашиглалтад орчихдог. Цааш үйл ажиллагаа явуулах мөнгөгүй болчихсон гэсэн үг үү?

-Түүхий эдээ татах хөрөнгөгүй, боловсон хүчнээ цалинжуулах мөнгөгүй, тээвэрлэлтээ даах чадалгүй сууж байна. Юу ч хийхэд бэлэн болчихсон ч богино хугацааны хөрөнгө оруулалтгүй суучихсан. Дээр нь бүх салбарт маш олон ажилчдыг цомхотгосон байдал маань эргээд нийт худалдан авалтаа унагачихсан. Ямар ч бизнес эцэстээ эцсийн хэрэглэгчид очдог биз дээ. Гэтэл эцсийн хэрэглэгчид нь ажилгүй, ажилгүй учраас мөнгөгүй болчихоор худалдан авалт хийж чадахгүй. Дээр нь бүх үйлдвэрүүд ашиглалтад орсон гэвэл хэцүү. Аливаа бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэхийн тулд 10-20 субьект орж байж л бараа гаргадаг. Гэтэл зарим салбар нь гацчихсан. Гэхдээ энэ том асуудал биш. Үндсэн асуудал нь богино хугацааны хөрөнгө оруулалт байгаа юм.

-Дээр нь бидний бизнес хийдэг нэг байх шиг. Тэр нь эдийн засгаа аваад явах том хэмжээний үйлдвэр бараг байхгүй.

-Монголчуудын нэг зовлон наадах чинь мөн. Манай нийт аж ахуйн нэгжийг хараад үзэхэд 96 хувь нь 50 хүрэхгүй ажилтантай. Бүх салбар маань маш олон аж ахуйн нэгжүүдээс бүтсэн. Цөөхөн хэдэн томоохон үйлдвэртэй. Тэр нь явж явж хувьцаат компани байдаг. Олон хөрөнгө оруулагчтай гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл, аль ч салбарт хамгийн багадаа 100, түүнээс дээш ажилчидтай компаниуд л хоорондоо өрсөлдөөн бий болгодог. Наад захын жишээ авъя л даа. Тэр 50 хүрэхгүй ажиллагсадтай компаниуд чинь бүгдээрээ нэг нэг захиралтай байх нь. Бүгд нэг нэг нягтлантай байна. Ингээд цааш хөвөрнө. Ингэхээр үйл ажиллагааны зардал нь 100 газарт давтагдаж төлдөг байна гэсэн үг. Хэрэв томоохон компаниудын бүтцийг хараад үзэх юм бол өнөөгийн 10 компанийн арван захирал, 10 нягтлантай ажлыг хоёрхон хүн хийж болоод байна. Ингэхээр жижиг компаниуд маш үргүй, маш их хэмжээний зардал гаргадаг. Дээр нь бүгдээрээ зээлтэй. Зээлийн хүү нь ч компанийнх нь үндсэн зардалд орж явдаг. Эцсийн бүлэгтээ энэ олон зардал нэг байгууллагад гараад ирэхээр тухайн барааны үнэ өндөр болчхож байгаа юм. Ийм өндөр үнэлгээтэй компанийн бүтээгдэхүүнийг хэн худалдаж авах вэ. Бүтээгдэхүүнээ борлуулахыг тулд маш сайн рекламдах болно. Түүнд маш өндөр төлбөр төлнө. Арай гэж нэг бараа, бүтээгдэхүүн хийсэн ч борлуулж чаддаггүй. Зах зээлийнхээ багтаамжаас хамаараад шүү. Дээр нь бидэнд импортын маш том айдас бий. Нөгөө өндөр үнэтэй бараанаас нь хэд дахин хямд үнээр ижил бараа ороод ирнэ. Тэр хямд бараа нь өөрийн гэсэн брэнд байх жишээтэй. Манайхан түүнийг нь мэддэг. Дээр нь тэр брэнд маркетингийнхаа зардалтай ороод ирдэг. Coca Cola ороод ирлээ гэхэд түүнтэй өрсөлдөх хэцүү биз дээ. Түүнээс ч сайн ундаа үйлдвэрлээд гаргаад ирлээ гэхэд өндөр үнэтэйгээс гадна хэн ч мэдэхгүй. Манай хэрэглэгчид “хэнийг” авах билээ?

-Cola-г л авна шүү дээ?

-Сосa Cola-гаа л авна. Дээр нь бидэнд боловсон хүчний том асуудал бий. Бидэнд ундаа хийдэг 100 технологич байхгүй. Бид чинь гуравхан саяулаа. Гэтэл ундааны технологич гэдэг бол маш нарийн мэргэжил. Асуудалтай л даа. Манай жижиг компаниудад 100 ундааны технологич байх уу?

-Байхгүй л дээ?

-Байх боломж ч байхгүй. Нөгөө жижиг 100 аж ахуй нэгж маань ундаа хийх хөрөнгө оруулалтаа хийчихсэн нь үнэн. Гэхдээ тэд маань бие биесээ жижиг зах зээлд барьж иддэгээ болиод хамтраад бизнес хийвэл боловсон хүчнийхээ хувьд зардлаа ч хэмнэнэ. Бас чанаржина. 100 зээл биш ганц зээлтэй болно. Хэмжээ нь томорч болох ч 100 нөхөрт 100 төгрөгийн зээл хэрэгтэй байсан бол хоорондоо нэгдчихвэл тэр үйлдвэрийг байгуулахад 30 төгрөг л хэрэгтэй болж магадгүй  байхгүй юу. 100 жижиг юм байснаас ганц том компани байвал илүү үнэ хямдарна.

-Дээр нь өрсөлдөгч байхгүй.

-100 өрсөлдөгч байсан бол ганц ч өрсөлдөгчгүй болж байгаа биз. Өөр жижиг өрсөлдөгч гарч ирээд ч нэмэргүй болно. Өрсөлдөөн хаана явах вэ гэхээр боловсон хүчний өрсөлдөөн дотроо явна.

-Бүтээгдэхүүнээр өрсөлдөхгүй байх нь.

-Бүтээгдэхүүнээр биш чанар дээр өрсөлдөөд явна. Хамгийн шилдэг технологич л тэнд ажиллаж байх нь. Бидний үндсэн өрсөлдөгч бол импортын бараа шүү дээ. Зуун нөхөр нэгдчихээр бид яах ёстой вэ гэхээр шударга ил тодоор ажил нь явах ёстой. Хөрөнгийн бирж дээрээ хувьцаа гаргачихвал өөрсдөө хөрөнгө оруулалт хийчихнэ. Магадгүй тэднээс гадна 100 аж ахуйн нэгж ундаа хийхийг ашигтайгаар харж байж болох байхгүй юу. Гэхдээ тэр салбар руу шууд орохоос зүрхэлж чаддаггүй. Цалин, боловсон хүчин гээд их хэмжээний мөнгө хэрэгтэй болно. Харин тэр хүмүүс яах вэ гэхээр өөрийнхөө тодорхой хэмжээний мөнгөөр хөрөнгө оруулагч болж болно. 50 захирал байсан бол тал нь болиод мөнгөө өгөөд хөрөнгө оруулалт хийчихнэ. Хөрөнгө оруулагч яадаг вэ гэхээр ТУЗ-өө батална. ТУЗ үүсэхээрээ стратегиа батална. Дээр нь нөгөө 50 дотроосоо хамгийн сайныг захирлаар тавина. Компанийн засаглал гэдэг зүйл чинь жинхэнэ утгаараа үүсч байгаа юм. Хамгийн сайн захирал хамгийн сайн боловсон хүчнийг томилно. Ингээд цаашаа улам сайжраад л яваад байна. Бид яадаг вэ гэхээр нэг захирал бүхнийг шийдээд яваад байсан. Мөнгөө ч босгочихдог, стратегиа ч боддог байсан. Дээр нь өөрөө захирал болчихдог.

-Зардлаа хэмнээд супер хүн байгаа юм биш үү?

-Энд алдаа гарах маш өндөр магадлалтай. Эсрэгээрээ ундаа хийдэг байсан 100 жижиг нөхөр чинь нийлээд ёстой “маргалдаж хэлэлцэж” байгаад хэн нь хамгийн сайн байна, түүнийг нь олж тавина шүү дээ. Өмнө нь өөрийн хүсэл зоригоороо, мэддэг чаддагаараа болдог байсан. Онох нь ононо. Гэхдээ ихэвчлэн алдаад байна. Харин 100 нөхөр тойрч сууж байгаад хэлэлцвэл нэг шийдвэр гарна аа даа. Тэр нь хамгийн сайн байхаас өөр арга байхгүй. Нэгдсэн зуун нөхөр дээр хөрөнгө оруулагч 100 нөхөр нэмэгдээд орчихно. Ард нь 200 гэр бүл байна аа даа. Тэр 200 гэр бүл юу хийх вэ гэхээр өөрийнхөө л ундааг ууна шүү дээ. Өөрөө бас худалдан авагч болчихно. Дээр нь цаашаа сурталчилна. Хөрөнгийн бирж дээр нээлттэй хувьцаат компани болчихвол телевизэд хандахгүйгээр реклам хийчхэж байгаа биз дээ. Жишээ нь, Монголын ипотекийн корпораци оны өмнө хувьцаат компани боллоо. Бүгдээрээ л хоёр долоо хоногийн турш зөвхөн тэрний хөрөнгийг босгож байгаа юм байна. 37 тэрбумыг босгох юм байна. Ийм ийм бизнес хийдэг гээд хамаг бизнесийнхээ палан төлөвлөгөөг хэлж байгаад л хөрөнгө босгосон. Улс даяараа мэдчихэж байна.

Дээр нь бидэнд нэг алдаа байна. Хийсэн бүтээгдэхүүнээ л рекламдаад байдаг. Харин бид ямар хүмүүс вэ, юу хийж чадах вэ гэдгээ хэзээ ч сурталчилдаггүй. Бараанд итгэх үү, хүнд итгэх үү гэхээр сонирхолтой асуудал үүснэ. Энэ гайгүй засаглалтай компани гээд ярьж эхэлдэг. “Монгол даатгал” гэхэд л улсын байгаад хувьд шилжсэн. Маш олон жилийн соёл байгаа учраас арай илүү гэж мэдээд байдаг. Бусад даатгалын компанийг хэн бэ гэдгийг судлахаас өөр арга байхгүй. Гэхдээ хаалттай компани байдаг. Мэдээлэл нь хаалттай.

-Хүний насаар бол жаран жилийн дараа бид хорвоогийнхоо жамаар үгүй болно. Гэхдээ энэ компани бол байж л байна гэж гадны том компаниуд рекламддаг. Хоёр өөр ойлголт яваад байна аа?

-Public компаниудын ганц том давуу тал байгаа юм. Нэг хүний шийдвэрээр ажлаа хийдэггүй. Манайх шиг компаниудыг нэг мундаг нөхөр удирдаж яваад байхгүй болчихвол цаашаа хэн удирдах нь ойлгомжгүй болдог. Дампуурсан тохиолдол олон бий. Харин хувьцаат компанийн зарчмаар бол байнгын сайжруулсан хувилбар. Гадны олон улсын шинжтэй компаниудыг хараад байхад ямар байдаг вэ гэхээр ерөөсөө л хувьцаат компани. Хувиараа ганцаараа явж байгаа компани хэзээ ч байхгүй. Маш олон хөрөнгө оруулагчтай. Хөрөнгө оруулагчид нь үндсэн шийдвэрээ гаргадаг. Хөрөнгө оруулагч юу хийх ёстой вэ гэхээр төсвийг нь батална. ТУЗ юу хийх вэ гэхээр байгаа төсөвтөө юу хийх боломжтой вэ гэдэг ирээдүйн стратегиа боловсруулна. Төсөвтэй, стратегитай болчихлоо. Цаашаа түүнийг гүйцэтгэх удирдлагаа ТУЗ сонгоно. Гүйцэтгэх удирдлага ганцхан юм шаардах эрхтэй. Хувьцаа эзэмшигч ч бай, хөрөнгө оруулагч ч бай, ТУЗ ч бай ямар нэгэн байдлаар ажилд нь дарамт шахалт учруулах ёсгүй. Ажиллах боломжийг нь олгох ёстой. Мөнгөтэй, стратегитай болчихсон, харин яаж хийх мань нөхрийн авьяас.

-Хувьцаат компаниуд ч унасан тохиолдол олон бий шүү дээ?

-Маш олон бий. Гэхдээ голдуу ганц л шалтгаантай. Эзэмшигч нь эсвэл ТУЗ нь гүйцэтгэх захирлын ажлыг даалгаад байхаар л уначихдаг. Гаднаас нөлөөлөөд байхаар өөрийнх нь төлөвлөж байсан үндсэн ажлынх нь арга барил алга болчихно гэсэн үг л дээ.

-Манай одоогийн байгаа байдлын талаар эргээд ярилцъя. Яг ямар байна вэ?

-Хөрөнгө оруулагч нь ТУЗ-ийн дарга, гүйцэтгэх захирал. Ганц хүний шийдвэрээр л явдаг. Бид 25 жил ингэж явсан. Тэгсэн нэг ийм асуудал үүссэн.

-Ямар?

-25 жил ингээд явсан компаниудад ганцхан зүйл байна. Тэр захирал буюу ХХК нь томорчихсон. Үнэхээр ч мундаг хүмүүс байсан нь үнэн. Энэ хүртэл чирээд аваад ирчихсэн. Гэхдээ хараад байхаар тэр хүмүүс маань 30-40 орчим насны хооронд бизнесээ эхэлсэн байна. Одоо нас явчихсан. Тэтгэвэрт гарах хэмжээний болсон.  Нас харьж байна. Байнга өмнөх шигээ эрч хүчтэй байгаад байхгүй. Эрсдэлээс халшрах болсон. Тэдэнд гурван сонголт л одоогоор үлдэж байна. Өвлүүлэх үү эсвэл компаниа зарах уу, үгүй бол нээлттэй болгох уу гэсэн гурван сонголт. АНУ-ын бизнесийн түүхийг харахад бас л ийм сонголттой тулж байсан түүхтэй. Өвлүүлсэн олон тохиолдол байгаа л даа. Гэхдээ өвлүүлсэн нь урт хугацаандаа дандаа үрэгдсэн байдаг.

-Хоёр дахь үесээ муудаад гурав дахиасаа л байхгүй болдог юм шиг ээ, тийм үү?

-Хоёр дахь үе нь жаахан авч явна. Охин юм уу, хүү нь аавтайгаа хамт бизнес  хийж байсан учраас байгаад байгаа юм. Сайжирч хөгжсөн тохиолдол маш бага. Харин гурав дахь дөрөв дэх үеэсээ уруудсаар ямар нэгэн байдлаар зарагдаад л дуусдаг түүхтэй.  АНУ-ын хамгийн мундаг IPO хийсэн компаниудыг хараад байгаарай. “Америкийг босгосон эрхмүүд” гээд нэг кино гараад байна аа даа. Тэр нөхдүүд чинь бүгдээрээ public болсон. Форд байна. Өөрсдөө тодорхой хэмжээний хувьтай. ТУЗ-д нэг суудалтай. Гэхдээ өөрсдөө гүйцэтгэх захирал болдоггүй.  Ирээдүйгээ харвал хамгийн шилдэг нь л гүйцэтгэх захирал хийх ёстой биз дээ. Би байхаараа хамгаалаад байна гэсэн үг биш. Харин нэг нөхөрт 100 төгрөг өгчхөөд 200 болгоод байвал дээр биз дээ. Өөрөө байхаараа 100 төгрөгөө бариад тэмцээд байдаг. Тэгж тэгж 150 болгодог. Гэхдээ 200 нь хамаагүй өндөр үр дүн байгаа биз дээ. Public-ийн давуу тал нь болохоор өөрөө маркетинг юм байна. Өөрөө менежментээ сайжруулчихдаг юм байна. Хамгийн чухал нь хөрөнгө оруулагчид бүгдээрээ тэр компанийн талаар санаа зовно. Унагаах гэж хувьцааг нь худалдаж авахгүй биз дээ. Энэ ирээдүйтэй бизнес учраас хөрөнгө оруулъя гээд хувьцааг нь худалдаж авч байгаа юм. Ингэхээр өмнө нь нэг толгой санаа зовдог байсан бол хувьцаат болсноор хувьцааг нь худалдаж авсан хүн болгон санаа зовдог болно.

-Манай Хөрөнгийн биржээс хараад байхад нэг юм анзаарагддаг. Нөгөө хувьцаагаа зардаг ч үгүй. Нэг нөхөр хувьцаа эзэмшигч гээд байж л байдаг. Үнэ нь ч өсдөггүй. Энэ юутай холбоотой вэ. Жамаараа явахгүй байна уу?

-Жамаараа байгуулагдаагүй зүйл ямар нэгэн гажигтай байдаг даа. “Монгол шуудан” бол хамгийн амжилттай явах ганц жишээ. Энэ компани хувьцаат болсноор Монгол Улсад хамгийн анх удаа хамгийн зөвөөр ТУЗ нь бүрэлдсэн. Бага хувьцаа эзэмшигчид нь ард түмнээ төлөөлөөд орж байна. Үндсэн хувьцаа эзэмшигчдийн төлөөлөл ТУЗ-д нь орж байна. Анхнаасаа төслийг нь харж байгаад хувьцааг нь шударгаар худалдаж аваад явсан хүмүүс бол анх юу амлаж байсан түүнийг нь хүлээнэ. Мөрийн хөтөлбөртөө юу амлаж байсан түүнийгээ хийхийг нь харна гэсэн үг. Харин манайд анх Хөрөнгийн бирж байгуулагдаж, компаниудыг хувьчилж байх үед юу болсон бэ гэхээр юугаа ч мэдэхгүй хүмүүст хувьцаа тараачихсан. Зарим нь ийм хувьцаатай гэдгээ ч мэдэхгүй. Тэгсэн нэг хэсэг нь цуглуулаад аргаа олсон. Тухайн компани нь тодорхой хэмжээний бизнес хийдэг ч яаж илүү ашигтай ажилладаг юм, хөрөнгө зах зээлээс хэрхэн мөнгө босгодог вэ гэдгийг сайн таниагүй хүмүүс болохоор ямар ч сурталчилгаа хийдэггүй. Ийм болохоор манай маш болон хувьцаат компани банкинд зээлтэй байгаа. Зөвхөн банкнаас мөнгө босгож болдог гээд тийшээ яваад байна. Гэтэл сүүлийн үед “Монгол шуудан”, “МИК”-ийн IPO-гийн жишээнээс хараад бусад хувьцаат компаниуд маань эргэж хөрөнгийн захаа харж байна л даа. Манай хувьцаа чинь юу билээ. Нэмэлт хувьцаа гаргах боломж бий бил үү гэдгийг харж эхэлсэн.

-Танайд нэмэлт хувьцаа гаргахаар хандаад эхэлсэн гэсэн үг үү?

-Тийм. Манайд нэлээд хэд хэдэн компани хандсан. Бид ганц л шаардлага тавина. Нэмэлт хувьцаа чинь юунд зарцуулагдаж, яаж өгөөжөө олох ёстой юм. Та нарт хөрөнгө оруулагч юу бодож орж ирэх ёстой юм. Тэрийгээ л сайхан үзүүл, сурталчлах ёстой гэж. Ингээд хөрөнгө оруулагч ороод ирэхээр зээлийн хүү гэж юм байхгүй шүү дээ. Хувьцаанд хүү байхгүй. Ашгаа олсны дараа ноогдол ашгаа тараадаг бизнес. Ингэхээр ямар давуу тал гарч ирэх вэ гэхээр зээлийн хүү гэдэг юм тухайн компанид байхгүй болно. Ингэхээр өрсөлдөж эхэлнэ. Үүнийг дагаад зардал багасна. Зардал нь багасчихсан байхад хөрөнгө оруулагч нь нэмэгдэхээр худалдан авалт бий болно.

-Ингэж мөнгө босгох боломж байхад манай компаниуд бүгдээрээ л бор зүрхээрээ яваад байгаа юм байна. Нэг ёсондоо зээлийн хүү төлөхийн тулд үйл ажиллагаа явуулаад байна уу?

-Ашиг биш зээлийн хүүгээ л төлөх гэж явна. Маш олон аж ахуйн нэгжийн захирал тэгэж ярьдаг. Сүүлийн хорин жил би бизнес хийлээ. Хараад байсан чинь хийсэн, бүтээсэн юм бол байна. Гэхдээ өөрийгөө харсан чинь үлдсэн юм алга. Гэтэл тэр бүхэнд насаа зориулчхаж гэдэг.

-Ашиг нь банкинд оччихсон...

-Өөр нь байх ёстой ашиг нь банкинд оччихсон. Зээлийн хүүгээр дамжаад. Банкууд илүү өндөр байшин бариад л байдаг. Нөгөө нөхөр нь анх эхлүүлсэн байшин дотроо байгаад л байдаг.

-Байшин нь муудаад байдаг. Засъя гэхээр хөрөнгө хомс.

-Тэгээд байж байтал өөр нэг нөхөр гараад ирдэг. Илүү том зээл аваад надаас илүү хямдхан бараа гаргаж ирээд шахалт үзүүлээд байдаг. Ингээд бид бие биенээ барьж иддэг л тоглоомтой болчхоод байна. Уг нь тухайн салбарт 10 жил ажилласан нөхрийн өөрийн арга барил гээд нэг юм үүсэх ёстой доо. Төгс биш юмаа гэхэд бага. Түүн дээр дараагийн хөрөнгө оруулагч нэгдээд улам сайжруулах ёстой байтал цоо шинэ юм оруулж ирээд биесээ барьж идээд байх логикийн хувьд зөв үү?. Би буузны салбарт харамсдаг.

-KFC, пиццанд зах зээлээ алдчихсан гэж үү?

-Манайхан чинь нэг хэсэн “хаан”, “заан”-аас нь авхуулаад “начин” хүртэл бууз хийлээ шүү дээ. Тус тусдаа. Янз бүрийн зардлаар л жижиг жижиг цайны газрууд нээгээд л. Баахан хөрөнгө оруулалт хийгээд барьсан. Арай гэж тэмцээд байж байтал оройн хоолны зах зээлийг нэг сүйхээтэй нөхөр бодож олоод л “Ерөөсөө л энэ салбарыг барьж авъя. Их мөнгө эргэлддэг юм байна” гээд гаднаас хоолны брендүүд оруулаад ирсэн. Бидэнд KFC, Burgerking гээд л маш олон олон улсын брендүүд байна. Дээр нь янз янзын пицца.  Эд яасан бэ гэхээр их хэмжээний зээл аваад гаднаас ч бай дотоодоос ч бай ямар нэгэн хөрөнгө босгоод л бүр брэндтэй нь оруулаад ирсэн. Уг нь “хаан”, “заан“ бууз чинь бидэндээ сайхан брэнд шүү. Гэтэл зах зээл дээр гадны нөхдөд хоолны зах зээлээ алдлаа. Магадгүй ирээдүйд Macdonalds орж ирэх байх. Тэгвэл буузыг цагаан сараар л иддэг болох байх даа.

-Тэгээд яах ёстой байсан юм бэ?

-Манай буузныхны үндсэн технологи нь тодорхой түвшинд хүрээд зогсолтын байдалтай байсан байж магадгүй. Яаж хямдханаар хийж хэрхэн түгээх вэ гэдэг дээрээ зогсчихсон байж болно. Тэр үед гаднаас юм оруулж ирсэн нөхдүүд нөгөөдөхдөө хөрөнгө оруулалт хийгээд гадны янз бүрийн технологи оруулж ирээд хөгжөөд явсан болчих байсан юм. Гадны технологи чинь үнэтэй. Гэхдээ тэрийг манайхан брэндээс нь болоод худалдаж аваад байна. Эсвэл тэднийг орж ирэхээс нь өмнө “Хаан” юм уу “Заан” буузныхан өөрсдийгөө аварч болох байсан. Public болох л хэрэгтэй. Ард түмний компани болчихсон байсан бол хувьцаа эзэмшигч нь яаж ч байсан өөрийнхөө өмчид л хөрөнгө оруулалт хийнэ шүү дээ. Сая гэхэд л “Монос”-ынхон шийдвэр гаргаад ард түмний компани болох гэж байна. Энэ бол гадны том өрсөлдөгчөөс өөрсдийгөө хамгаалж эхэлж байгаа юм. Магадгүй гадны эм үйлдвэрлэдэг том нөхдүүд ороод ирвэл шууд л манай эм нийлүүлэгчдийг унагаана. Буузаа алдсан шиг.

-Энэтхэгийн эм нийлүүлэгчид гэхэд л хэд дахин хямд үнэ санал болгох байх л даа.

-Манайхан багц эмийг 1000 төгрөгөөр хийдэг гэж бодоход нөхдүүд 10 төгрөгөөр хийх чадалтай хүмүүс. Боловсон хүчин сайн ба хямд. Түүнээс гадна маш сайн хөрөнгө оруулалттай. Мөн нэгдмэл байр суурьтай. Тэгэхээр хамгийн чанартай эм хамгийн хямдаар тэнд хийж байна. Тэр нөхдүүд ороод ирвэл манай босох гэж байсан хэдэн нөхдүүдийг үйлдвэр барихгүйгээр л унагаачихна. Тэд нар бол манайд орж ирээд л хүмүүстэй нь, уур амьсгалтай нь судалгаа хийчихнэ. Ийм өвчнөөр их өвддөг юм байна гээд тэрийг нь эмчлэх эмийг хамгийн хямдханаар оруулаад ирнэ. Эхлээд бид нар жилдээ нэг эм уудаг болно. Дараа нь хагас жилд, цаашлаад улиралд, сүүлдээ өдөртөө нэг эм уудаг болно. Америкчууд чинь тийм биз дээ. Өдөр болгон витамин уухгүй бол хүүхдийн чинь шүд тийм болно. Үс чинь унана гэдэг. Хар багаасаа л хүүхдүүд нь витамин уудаг болчихсон. Унтах болгондоо гурваас дөрвөн төрлийн витамин ууж байх жишээний. Тийм байдалд бид нар очих нь ээ. Уг нь бид чинь өөрсдийн махнаасаа тэжээл авдаг. Бэлчээрийн малын нэг давуу тал нь хамгийн шимтэй өвс, эм ийн ургамлыг түүж иддэг. Тийм болохоор мах нь тэр чигээрээ витамин. Тийм махаар бид тэжээгддэг байсан бол одоо малаа тэжээдэг болсон. Ингэхээр сүүлдээ витамин уугаад унтахаас өөр аргагүй л болох нь л дээ. Тийм болохоор л бид өдий хүртэл хийгээд ирсэн зүйлээ алдана гэдэг хариуцлагагүй явдал биш нүгэл. Тэр бүхнийг хамгаалах ёстой. Ганц хүн зээл аваад явбал хамгаалж чадахгүй. Нийтээрээ л нэгдэх ёстой. Нийлчихсэн байхад цохиж унагаахад хэцүү шүү.

-Монголд нэгдээд дийлдэхгүй байгаа ганц ч болов жишээ байна уу?     

-Байна. Манай “АПУ” болоод “Сүү” ХК-ийн бизнесийг маш олон компани авах гэж оролдсон. Амжилт олсон нь байна уу?

-“MCS” байгаа юм биш үү?

-Тэгэлгүй яахав. Байгаа. АПУ-тай тэмцээд л байна. Гэхдээ зах зээлийг эзэлж чадахгүй байгаа. “АПУ”-ийнхан “Тэрэлж”, “Сэлэнгэ” ундаагаа зарсаар л байгаа. Усаа, архиа, пивоо зарсаар л байна. Ялангуяа тэр “Боргио” бол дийлдэхгүй шүү. Түүнийг нь дийлэх пиво орон нутагт л лав байхгүй. Яагаад вэ гэхээр ард нь 3800 хөрөнгө оруулагч санаа зовж байна. Тэдний ард гэр бүл нь бий. Байгуулагдсан оноосоо хуримтлуулсан компанийн соёл, өв, хийх аргачлал гэсэн дийлдэхгүй засаглал гэдэг зүйл байгаад байдаг. Энэ нь компаниа аваад яваа л байгаа юм. Энэ салбар руу орж байгаа бусад компаниудын хувьд мэдээж өндөр өртөгтэй. Цоо шинээр соёл бий болгоно. Их хугацаа орно. Амархан биш л дээ. Хэвлэлийн салбарт ч тийм зүйл байгаа биз дээ.


-Манай зах зээлийг гадны том компаниуд эзэлж авахад амархан юм байна. Тэгвэл яагаад хөрөнгө оруулалт нь буураад байгаа юм бэ?

-Манайд хөрөнгө оруулалт яаж хийдэг байсан бэ гэдэгт учир байгаа юм. Монголд нэг ийм хүн байна. Газартай, үндсэн санаатай Батаа гэдэг хүн байгаа юм. Мань хүн гадны хөрөнгө оруулалтыг татна. Женни гэдэг нөхөр байх нь л дээ. Цүнх дүүрэн мөнгөтэй нөхөр. Тэгсэн Батаа, Женни хоёрыг танилцах нь. Танилцаад хамтарсан компани байгуулж. Хамтарна гэдэг чинь хурим хийж байна гэсэн үг. Манай Батаа яадаг вэ гэхээр хөрөнгө оруулалтаа хамт хийнэ гэснээ маргаашаас нь нөгөө муу Женнигээ “шахаад” эхэлдэг. Түүнээс гадна хөөх гэж оролдоно. Өөрийнхөө хувийг өсгөх гэнэ.

-Энэ баялаг чинь минийх, чи юу юм гэж үзнэ...

-Нэлээн ядраана даа. Тэрнээс гадна Женни чинь шууд цүнх дүүрэн мөнгөтэй орж ирэхгүй. Талтай нь орж ирээд, талыг нь технологи болгоод ороод ирнэ. Тэгсэн Батаа зангаа хувиргаад эхэлсэн. Хурим хийсэн хүмүүс болохоо  байхаар яадаг билээ.

-Сална.

-Салах болсон болохоор Женни яадаг вэ гэхээр гүйж очоод олон улсын шүүхэд очоод гомдол гаргачихна.  Гомдол гаргахаар яадаг вэ гэхээр бусад Женнинүүд “Өө эд нар чинь бүтэхгүй нөхрүүд байна” гээд л Монголыг сонирхохоо больчихно. Нэг ийм түүх байна.

-Өөр ямар түүх байна?

-Хоёрдугаарт манай валютын ханш үнэхээр дарамттай. Хөрөнгө оруулалт хийнэ. Тэд валюттайгаа ороод ирнэ. Тэгээд төгрөг болгох ёстой. Төгрөг болгосон хойноо төгрөгөөр бол ашиг хийж чадаж байгаа юм. Тэгээд гарах болсон чинь төгрөгөө валют болгоно оо доо. Тэгсэн манай төгрөгийн ханш суларчихсан байдаг. Буцаад доллараа авъя гэхээр эцсийн дүндээ 100 доллартай орж ирсэн нөхөр 80 доллартай буцах болно. Уг нь манайд ашиг олсон нь үнэн. Гэхдээ валютын ханшийн зөрүүнд ашиггүй болчихдог. Яалт ч байхгүй хөрөнгө оруулчихсан хүмүүс чинь төгрөгийнх нь ханш чангарахыг хүлээгээд байгаад л байна. Гэхдээ зүгээр суухгүй. Бидэнтэй адил гадныхан биесээ танина. Хөрөнгө оруулсан нөхрөөс юу болж байгааг нь асууна. Тэгэхээр “Би гарч чадахгүй байна”. Бизнес болж байгаа ч би өгөөжөө авч чадахгүй байна. Эндхийн иргэн болно доо гээд сууж байх жишээтэй.

-Тэрийг сонсоод нөгөө хөрөнгө оруулах нөхөр больчихно.

-Тэгнэ. Би ийшээ хөрөнгө оруулбал Монголын иргэн болох юм байна гээд болино. Гэхдээ түрүүн хурим хийдэг тухай ярьсан даа. Тэр хоёр чинь уг нь болзох хэрэгтэй. Танилцаж, хамт хоол идэж, хамтарч амьдарч үзэх ёстой. Амлалтгүйгээр тандах хэрэгтэй. Ингэхэд юу хэрэг болдог вэ гэхээр санхүүгийн ертөнцөд бонд хэрэгтэй болдог. Батаа маань бонд гаргаад гадны хөрөнгө оруулагч бондыг нь худалдаад авчихсан бол бизнесээ хийж эхэлнэ. Бондын төлбөр гэж байх ёстой. Тэрийгээ төлөөд л байвал Батааг ажил хийдэг юм гэж танилцаж эхэлнэ ээ дээ. Дараа нь хамт хоолонд орно. Дахиад бондоос нь худалдаж авна. Сүүлдээ хамтарч амьдардаг болно. Маш олон Батаа бий. Бондыг нь худалдаж авдаг. Төлбөрөө төлөөд байвал өөр төлбөрөө төлөхгүй байгаа нөхрийн бондыг Женни маань өөр хүнд зарчхаж чадна. Заавал шүүх дээр очоод хэрүүл хийж, гомдоод байх шаардлагагүй. Ингэхээр зөв аргаар бид танилцаж эхэлж байна. Батаа нэг өдөр бодож эхэлнэ. Бүр томоръё гэж. Бүр том төсөлтэй орж ирнэ. Би ийм байсан, тийм болох гэж байна. Мөнгөө төлөөд байсан гээд ороод ирэхээр Женни маань бүрэн утгаараа орж ирнэ. Хурим хийхэд бэлэн байна гэсэн үг. Гэтэл бид яагаад байна вэ гэхээр нэг Батаа, нэг Женниг шууд л хурим хийлгэх гээд зүтгээд байна.

-Иргэдийн хувьд бондыг өр гээд л үзээд байгаа!

-Аливаа бизнест ямар нэгэн эрсдэл бий. Хамгийн эрсдэл багатай бонд бол Засгийн газрын бонд. Засаг бол төлнө.

-Улс учраас...

-Тийм.

-Гэтэл улс чинь бас дампуурч байна шүү дээ. Грек дампуурчихлаа. Бид араас нь орох нь гэсэн таамаг сөрөг хүчинд байна.

-Грекийн асуудал бол өөр. Ямар учиртай вэ гэхээр, барьцаагаар зээл авчихсан баахан компани, хувь хүмүүс тэнд бий. Тэр нөхдүүд яадаг вэ гэхээр банкнаас авсан зээлээ төлдөггүй. Барьцаалсан хөрөнгө нь байгаад байдаг. Хөрөнгийг нь банк битүүмжлээд хөрөнгийг нь авна гэхээр Иргэний хуулиараа болдоггүй. Барьцааны хөрөнгийг нь авъя гэвэл манайх шиг таван жил явна. Манайд ч зээлээ төлж чадахгүй яадаг вэ гэхээр нэг заалт байгаа юм. Дуудлага худалдаагаар зарна гэж. Дуудлага худалдаагаар зарж олсон мөнгөнөөсөө зээлээ төлнө гэдэг.

-Манайх чинь эсэргээрээ хураагаад авчихдаг юм биш үү?

-Шууд хураагаад авах боломжгүй. Таван жил явна. Харин банк бусууд авчихдаг. Яадаг вэ гэхээр барьцааг нь авахдаа нэрийг нь шилжүүлээд авчихсан байдаг. Машин лизенг авахаар өөрийнхөө нэр дээр болгочхоод мөнгө өгдөг. Зээлээ төлөөд дууссан үед буцааж шилжүүлэх болзолтойгоор. Арилжааны банкууд тэгж боломжгүй. Яагаад гэвэл их хэмжээний мөнгө зээлдэг учраас.

-Машины зээл банкнаас авахад нэрийг нь өөрсдийнхөө нэр дээр л шилжүүлдэг шүү дээ.

-Хөдлөх хөрөнгө бол тийм. Үл хөдлөх хөрөнгийг тэгэхгүй л дээ. Бизнесийн зээл бас өөр.

-Манай банкны хүү маш өндөр. Жилийн бараг 72 хувийн хүүтэй. Бууруулж болдоггүй юм уу. Юунаас болоод байна вэ?

-Банкны хадгаламжийн хүүтэй зээлийн хүү уялдах ёстой. Хадгаламж эзэмшигчид 12 хувийн хүү санал болгоод авсан бол түүнийгээ өсгөх байж л ашигтай ажиллана. Банк зээл олгохдоо тэр хэмжээний мөнгийг эрсдлийн сандаа байлгах ёстой. Гэхдээ тэр сангийн мөнгө өсөхгүй. Зүгээр л хадгалж байна гэсэн үг. Иймэрхүү эрсдэлд орсоор байгаад Грекийн банкууд дампуурсан. Грекийн банкны барьцаанд зөндөө хөрөнгө бий. Гэхдээ худалдаж чаддаггүй. Манайд ийм асуудал байна. Чанаргүй зээл бараг нэг их наяд төгрөг болж байна. Энэ зээлийн цаана эрсдлийн санд багаар бодоход 500 тэрбум төгрөг барьж байх ёстой. Тэр 500 тэрбумыг хадгаламж эзэмшигчдээс авсан. Тэдний хүүг төлөөд л суугаад байна гэсэн үг. Энэ нь өөрөө аюултай. Тэгсэн актив тал дээрээ ямар ч хүү авч чадахгүй байгаад байна. Тэр нэг их наядын цаана хоёр их наядын хөрөнгө байж магадгүй байхгүй юу.

-Цэц дээр яг энэ асуудлаар шийдвэр гаргасан. Барьцааны хөрөнгийг шилжүүлэх нь иргэний эрхийг зөрчиж байна гэсэн.

-Тийм. Гэхдээ наад иргэний эрх чинь эдийн засгийг унагаагаад байгаа юм. Хүн бизнес хийнэ гээд хөрөнгөө барьцаалаад зээл авсан бол төлөх ёстой. Чадахгүй бол хөрөнгөө хураалгах ёстой. Иргэний эрх гээд яриад байна. Арилжааны банкинд хөрөнгө оруулалт хийчихсэн хадгаламж эзэмшигч зөндөө байгаа биз дээ. Гэтэл арилжааны банк тэдний хүүг төлөх гэхээр зээл авсан нөхөр нь мөнгөө төлөхгүй болохоор баахан хүний хөрөнгийг л унагааж байна гэсэн үг.

-Банкны хүүг яаж бууруулах вэ?

-Банкууд бас нэгдэх ёстой. АТМ л гэхэд баахан байна. Бүгд нэгнийхээ эсрэг салбар нээж, баахан ажилтан авах ямар хэрэгтэй юм. Нэг нь нэг суманд салбар нээхээр нөгөө нь нээхээс өөр аргагүй болдог. Тийм болохоор 16 биш нэгдээд найм болчихвол нөгөө 100 компани шиг зардал буурна. Зардал буурвал хүүгээ багасгах боломжтой. 16 нөхөр хүмүүсээс мөнгө татна гэхээр хоорондоо өрсөлдөх болно. Хадгаламж эзэмшигч яадаг вэ гэхээр “Тэрбум төгрөг байна. Ямар хүү өгөх вэ” гэхээр нэг үнэ хэлнэ. Хадгаламж эзэмшигч тэгвэл нөгөө банкинд хандана. Банк яаж ийм байгаад авч үлдэхийг бодно. Жижиг хадгаламж эзэмшигчийг бол тогтсон хүүгээр авч байгаа. Том хадгаламж эзэмшигчид бол хүүгээр л тоглодог. Ингээд дээрэлхүүлж байж мөнгө авсан банк өөр хэн нэгнийг хүүгээр дээрэлхэн. Ийм л юм байгаа юм. Хаалттай зал зээлийн сул тал нь энэ. 

Л.НАРАНТӨГС

 

АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд news.mn хариуцлага хүлээхгүй болно. Манай сайт ХХЗХ-ны журмын дагуу зүй зохисгүй зарим үг, хэллэгийг хязгаарласан тул Та сэтгэгдэл бичихдээ бусдын эрх ашгийг хүндэтгэн үзнэ үү. Хэм хэмжээ зөрчсөн сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй.
Сэтгэгдэл бүртгэгдээгүй байна